Wybór formy
Fundacja czy stowarzyszenie?
Obie formy służą celom społecznym i obie mogą prowadzić działalność gospodarczą. Różnią się tym, kto decyduje: w fundacji – zarząd w granicach statutu ustalonego przez fundatora, w stowarzyszeniu – członkowie. Od tej różnicy zależy, czy za dziesięć lat organizacja będzie robić to, po co ją założyłeś.
Fundacja to majątek z celem, stowarzyszenie to ludzie z celem
Fundację ustanawia fundator – jedna osoba albo kilka osób, fizycznych lub prawnych, polskich lub zagranicznych (art. 2 ustawy o fundacjach). Przeznacza na nią majątek i wskazuje cel, a statut ustala, kto i jak będzie ten cel realizował. Fundacja nie ma członków, więc nikt jej nie „przegłosuje”. Kierunek może zmienić tylko ten, komu statut na to pozwala.
Stowarzyszenie to dobrowolne, samorządne i trwałe zrzeszenie osób o celach niezarobkowych (ustawa z 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach). Najwyższą władzą jest walne zebranie członków. Stowarzyszenie rejestrowe zakłada co najmniej siedem osób fizycznych, a stowarzyszenie zwykłe – co najmniej trzy. Członkowie przychodzą i odchodzą, a z nimi może się zmieniać kierunek organizacji.
Porównanie w jednej tabeli
| Fundacja | Stowarzyszenie rejestrowe | |
|---|---|---|
| Kto zakłada | fundator: jedna lub więcej osób fizycznych albo prawnych, także zagranicznych | co najmniej 7 osób fizycznych; osoba prawna może być tylko członkiem wspierającym |
| Majątek na start | wymagany, ale bez ustawowego minimum; co najmniej 1000 zł na działalność gospodarczą (art. 5 ust. 5) | niewymagany |
| Kto decyduje | zarząd w granicach statutu; fundator – o tyle, o ile zastrzegł sobie uprawnienia w statucie | walne zebranie członków |
| Organ kontroli | nieobowiązkowy; konieczny przy ubieganiu się o status OPP | obowiązkowy organ kontroli wewnętrznej |
| Opłata za wpis do KRS | 250 zł; 500 zł przy jednoczesnym wpisie do rejestru przedsiębiorców | bez opłaty; 500 zł przy jednoczesnym wpisie do rejestru przedsiębiorców |
| Nadzór | minister właściwy ze względu na cele fundacji i starosta (art. 12–15a) | starosta właściwy dla siedziby |
| Coroczne sprawozdanie dla nadzoru | tak – do ministra (art. 12 ust. 2), chyba że fundacja ma status OPP | nie; organ nadzoru może żądać uchwał i wyjaśnień |
Kiedy fundacja
- Za organizacją stoi jedna osoba, rodzina albo firma i chce zachować wpływ na jej kierunek: fundacja korporacyjna, fundacja upamiętniająca osobę, fundacja wspierająca konkretną szkołę, szpital czy zespół badawczy.
- Na start jest majątek – pieniądze, nieruchomość, kolekcja – który ma trwale służyć celowi.
- Nie ma siedmiu osób gotowych wspólnie tworzyć stowarzyszenie i za nie odpowiadać.
Kiedy stowarzyszenie
- Organizacja ma być wspólnotą ludzi – klub, ruch lokalny, środowisko zawodowe – i to członkowie mają o niej decydować.
- Nie ma majątku na start, a organizacja ma się utrzymywać ze składek, darowizn i pracy członków.
- Grupa chce zacząć szybko i bez KRS. Wtedy wystarczy stowarzyszenie zwykłe, wpisywane do ewidencji prowadzonej przez starostę. Ma jednak ograniczenia: nie ma pełnej osobowości prawnej i nie może prowadzić działalności gospodarczej.
Jest też trzecia droga: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, która nie dzieli zysku między wspólników, tylko przeznacza go na cele społeczne. Sprawdza się, gdy organizacja ma prowadzić przede wszystkim działalność gospodarczą, a wspólnicy chcą zachować kontrolę właścicielską.
A fundacja rodzinna?
To zupełnie inna instytucja, z ustawy z 26 stycznia 2023 r. Gromadzi majątek, żeby nim zarządzać i wypłacać świadczenia beneficjentom – zwykle członkom rodziny fundatora. Nie realizuje celów społecznych, ma osobny rejestr w Piotrkowie Trybunalskim i inne zasady opodatkowania. Jeśli chcesz uporządkować majątek rodzinny albo przekazać firmę następnemu pokoleniu, zajrzyj do działu o fundacji rodzinnej.
Zdarza się, że rodzina zakłada obie: fundację rodzinną dla majątku i zwykłą fundację dla działalności społecznej. Ustawa o fundacji rodzinnej pozwala, by beneficjentem była organizacja pozarządowa – fundacja rodzinna może więc wspierać fundację z ustawy z 1984 r. ze swoich dochodów.
Stan prawny: 9 listopada 2026 r. Tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą prawną w indywidualnej sprawie.