Przed czym fundacja rodzinna chroni majątek, a przed czym nie

Co fundacja realnie chroni

• Ciągłość po śmierci fundatora. Udziały i nieruchomości wniesione do fundacji nie wchodzą do spadku. Nie ma działu spadku, współwłasności spadkobierców ani paraliżu spółki do czasu stwierdzenia nabycia spadku.
• Rozproszenie. Majątek nie rozpada się na części przy kolejnych pokoleniach. Dzieci i wnuki mają uprawnienia do świadczeń, a nie udziały w majątku, które mogłyby sprzedać, zastawić albo przegrać w sporze.
• Przyszłe ryzyko fundatora. Zobowiązania, które fundator zaciągnie po ustanowieniu fundacji, co do zasady nie obciążają jej majątku. Wyjątkiem są alimenty – o tym niżej.
• Ryzyko beneficjenta. Wierzyciel beneficjenta nie sięgnie po majątek fundacji. Może dochodzić najwyżej tego, co beneficjent od fundacji otrzymał albo ma otrzymać.

Granica 1: długi sprzed ustanowienia fundacji

Fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, w tym z tytułu obowiązku alimentacyjnego. Odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć – art. 8 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej.

Wierzyciel fundatora może więc pozwać fundację tak samo jak fundatora, bez wykazywania czegokolwiek więcej. Fundacja odpowiada też za alimenty, które fundator zacznie być winien już po jej ustanowieniu; uprawniony może prowadzić egzekucję z majątku fundacji, jeśli egzekucja z majątku fundatora okaże się bezskuteczna (art. 8 ust. 2). W obu przypadkach odpowiedzialność fundacji jest ograniczona do wartości mienia wniesionego przez fundatora – według stanu z chwili wniesienia, a według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela (art. 9). Dla wierzyciela to granica; dla fundatora – informacja, że cały wniesiony majątek pozostaje w zasięgu jego dawnych długów.

Granica 2: skarga pauliańska

Wniesienie mienia do fundacji jest czynnością nieodpłatną. Wierzyciel, który wykaże, że ta czynność go pokrzywdziła, może żądać uznania jej za bezskuteczną wobec niego. Przy czynności nieodpłatnej nie musi przy tym udowadniać, że fundacja wiedziała o pokrzywdzeniu (art. 527 i 528 Kodeksu cywilnego). Na skargę jest pięć lat od dokonania czynności (art. 534 k.c.). Fundacja założona w chwili, gdy fundator ma kłopoty, przyciąga taką skargę jak magnes.

Granica 3: zachowek

Ustawa o fundacji rodzinnej zmieniła Kodeks cywilny tak, żeby fundacja nie była sposobem na pominięcie rodziny w spadku:

• przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę (art. 993 § 2 k.c.), chyba że wniesiono go wcześniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku (art. 994¹ k.c.);
• świadczenia, które uprawniony otrzymał od fundacji, zalicza się na jego zachowek (art. 996 § 2 k.c.);
• fundacja płaci zachowek tylko w granicach swojego wzbogacenia (art. 1000 § 4 k.c.);
• zobowiązany może żądać odroczenia terminu zapłaty, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia (art. 997¹ k.c.);
• możliwe jest zrzeczenie się samego prawa do zachowku, bez zrzekania się dziedziczenia (art. 1048 § 2 k.c.).

W praktyce najlepiej działa połączenie: świadczenia dla dzieci zaprojektowane tak, żeby zaliczały się na zachowek, oraz umowy o zrzeczenie się zachowku zawarte z tymi, którzy dostają coś innego – na przykład udział w innej części majątku.

Granica 4: małżeństwo fundatora i beneficjentów

• Majątek wspólny. Wniesienie do fundacji składnika majątku wspólnego wymaga zgody współmałżonka. Jak rozliczyć wniesiony majątek przy późniejszym rozwodzie – przepisy nie rozstrzygają jednoznacznie. To argument za umową między małżonkami przed wniesieniem mienia.
• Świadczenia dla beneficjentów w małżeństwie. Czy świadczenie z fundacji wchodzi do majątku wspólnego beneficjenta i jego małżonka, nie jest wprost uregulowane i bywa sporne. Statut może określić charakter świadczeń, a dzieci mogą zawrzeć umowy majątkowe małżeńskie.

Granica 5: fundacja to nie sejf rodziny

Majątek fundacji nie jest prywatnym majątkiem rodziny. Mieszkanie fundacji zajmowane bez czynszu, samochód fundacji używany prywatnie, nieoprocentowana pożyczka dla syna – to ukryte zyski opodatkowane jak świadczenia (więcej). Fundacja, która w praktyce służy jako portfel fundatora, daje też wierzycielom i organom podatkowym argumenty, żeby kwestionować całą konstrukcję.

Granica 6: długi samej fundacji

Fundacja odpowiada za własne zobowiązania całym swoim majątkiem. Poręczenia i zabezpieczenia udzielane przez fundację na rzecz spółki zależnej przenoszą ryzyko firmy z powrotem na majątek rodzinny. Statut powinien wymagać na nie zgody rady nadzorczej albo fundatora.